EIA Monitoring คืออะไร? หลัง EIA ผ่าน เจ้าของโครงการต้องติดตามอะไรบ้าง

Stable Inter Consultant

2 ก.ย.

ยาว 2 นาที

การที่รายงาน EIA ได้รับความเห็นชอบ ไม่ได้หมายความว่างานด้านสิ่งแวดล้อมของโครงการสิ้นสุดลง เพราะมาตรการที่ระบุไว้ยังต้องถูกนำไปปฏิบัติ ติดตาม และจัดเก็บหลักฐานให้สอดคล้องกับเงื่อนไขของโครงการ หากข้อมูลเหล่านี้อยู่คนละฝ่ายหรือถูกรวบรวมเมื่อใกล้ถึงกำหนดรายงาน เจ้าของโครงการอาจมองไม่เห็นว่ามาตรการใดดำเนินการแล้ว มาตรการใดยังค้าง และใครต้องรับผิดชอบขั้นตอนถัดไป

บทความนี้อธิบายว่า EIA Monitoring คืออะไร แตกต่างจาก EIA อย่างไร และเจ้าของโครงการควรเปลี่ยนมาตรการในรายงานให้เป็นระบบติดตามหน้างานที่ตรวจสอบได้อย่างไร โดยเน้นกรอบการบริหารโครงการ ไม่ใช้แทนคำแนะนำทางกฎหมายหรือข้อกำหนดเฉพาะของโครงการ

EIA Monitoring คืออะไร

ในบทความนี้ EIA Monitoring ใช้เรียกกระบวนการติดตามและรายงานผลว่าโครงการได้ปฏิบัติตามมาตรการป้องกันและแก้ไขผลกระทบสิ่งแวดล้อม รวมถึงมาตรการติดตามตรวจสอบผลกระทบสิ่งแวดล้อมที่กำหนดไว้หรือไม่ งานนี้เชื่อมข้อกำหนดในรายงานที่ได้รับความเห็นชอบเข้ากับการปฏิบัติจริง ผลตรวจวัด หลักฐาน และปัญหาที่ต้องแก้ไข

สำหรับชื่อเอกสารทางการ สำนักงานนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม หรือ สผ. ใช้คำว่า “รายงานผลการปฏิบัติตามมาตรการป้องกันและแก้ไขผลกระทบสิ่งแวดล้อม และมาตรการติดตามตรวจสอบผลกระทบสิ่งแวดล้อม” และเรียกโดยย่อในหน้าเผยแพร่ข้อมูลว่า “รายงาน Monitor” โดยมีฐานข้อมูลสำหรับค้นหารายงานผ่านระบบ Smart EIA Plus

EIA คืออะไรโดยสรุป

EIA ย่อมาจาก Environmental Impact Assessment หรือการประเมินผลกระทบสิ่งแวดล้อม สผ. อธิบายว่าเป็นกระบวนการศึกษาและประเมินผลที่อาจเกิดขึ้นจากโครงการหรือกิจการ เพื่อกำหนดมาตรการป้องกันและแก้ไขผลกระทบ

สำหรับเจ้าของโครงการ ประเด็นสำคัญคือรายงาน EIA ไม่ได้มีเพียงการคาดการณ์ผลกระทบ แต่ยังมีมาตรการที่ต้องเชื่อมต่อไปยังการออกแบบ การก่อสร้าง การดำเนินโครงการ และการติดตามผลตามเงื่อนไขที่เกี่ยวข้อง

หากยังไม่แน่ใจว่าโครงการอาคารเข้าข่ายจัดทำรายงานหรือไม่ สามารถอ่านหลักเกณฑ์เบื้องต้นได้จากบทความ สร้างอาคาร 8 ชั้นขึ้นไป ต้องทำ EIA หรือไม่? ก่อนเข้าสู่ประเด็นการติดตามหลังได้รับความเห็นชอบ

รายงาน Monitor เชื่อมต่อจาก EIA อย่างไร

เมื่อโครงการได้รับอนุญาตให้ดำเนินการ มาตรการที่เกี่ยวข้องต้องไม่หยุดอยู่ในเล่มรายงาน แต่ควรถูกแปลงเป็นงานที่ติดตามได้ เช่น ใครเป็นผู้ดำเนินการ ต้องตรวจหรือบันทึกเรื่องใด ใช้หลักฐานอะไร และต้องสรุปผลตามรอบใด

รายงาน Monitor จึงเป็นผลลัพธ์ปลายทางของข้อมูลที่ควรเกิดขึ้นตลอดการทำงาน ไม่ใช่งานที่ควรเริ่มจากการตามหาเอกสารย้อนหลังเมื่อถึงกำหนดส่ง

EIA กับ EIA Monitoring ต่างกันอย่างไร

ประเด็น	EIA	EIA Monitoring
วัตถุประสงค์หลัก	ศึกษาและประเมินผลกระทบ พร้อมกำหนดมาตรการของโครงการ	ติดตามและรายงานผลการปฏิบัติตามมาตรการ รวมถึงผลการติดตามตรวจสอบ
ช่วงของโครงการ	ใช้ในกระบวนการศึกษาและพิจารณาก่อนดำเนินโครงการตามกรณีที่กฎหมายกำหนด	เกิดขึ้นหลังได้รับอนุญาตให้ดำเนินโครงการ และจัดทำอย่างน้อยปีละหนึ่งครั้งตามมาตรา 51/5 รวมทั้งเป็นไปตามเงื่อนไขที่ใช้กับโครงการ
คำถามสำคัญ	โครงการอาจส่งผลกระทบอะไร และควรกำหนดมาตรการอย่างไร	มาตรการถูกนำไปปฏิบัติจริงหรือไม่ มีผลตรวจและหลักฐานอะไร
ข้อมูลที่ใช้	รายละเอียดโครงการ สภาพแวดล้อม การประเมินผลกระทบ และมาตรการ	ผลการปฏิบัติ ผลตรวจวัด หลักฐาน ปัญหา และการแก้ไข
สิ่งที่เจ้าของควรควบคุม	ความครบถ้วนของข้อมูลและความสอดคล้องของมาตรการกับโครงการ	ผู้รับผิดชอบ รอบติดตาม คุณภาพหลักฐาน ประเด็นค้าง และการปิดงาน

พระราชบัญญัติส่งเสริมและรักษาคุณภาพสิ่งแวดล้อมแห่งชาติที่แก้ไขเพิ่มเติมในปี 2561 กำหนดให้ผู้ดำเนินการหรือผู้ขออนุญาตซึ่งได้รับอนุญาตให้ดำเนินการแล้วจัดทำรายงานผลการปฏิบัติตามมาตรการเสนอต่อเจ้าหน้าที่ผู้มีอำนาจอนุญาต อย่างน้อยปีละหนึ่งครั้ง อย่างไรก็ตาม รายละเอียดและรอบติดตามย่อยของแต่ละโครงการอาจแตกต่างกันตามประเภทโครงการ รายงาน EIA ที่ได้รับความเห็นชอบ เงื่อนไขอนุญาต และหลักเกณฑ์ที่มีผลใช้ จึงไม่ควรนำ Checklist ของโครงการหนึ่งไปใช้กับอีกโครงการโดยไม่ตรวจสอบ

รายงาน EIA Monitoring มีข้อมูลอะไรบ้าง

หน้าข้อมูลรายงาน Monitor ของ สผ. แสดงองค์ประกอบระดับสูง 5 ส่วน ได้แก่ ข้อมูลรายงาน Monitor ผลการปฏิบัติตามมาตรการ ผลการตรวจวัดคุณภาพสิ่งแวดล้อม ข้อมูลผู้จัดทำรายงาน และไฟล์รายงาน Monitor

โครงสร้างนี้สะท้อนว่าเจ้าของโครงการต้องดูมากกว่า “มีรายงานหรือยัง” เพราะความน่าเชื่อถือของรายงานขึ้นอยู่กับความเชื่อมโยงระหว่างข้อกำหนด สิ่งที่เกิดขึ้นจริง และหลักฐานที่รองรับ

ผลการปฏิบัติตามมาตรการ

ส่วนนี้ควรทำให้ผู้อ่านตรวจกลับได้ว่ามาตรการแต่ละข้อกำหนดอะไร โครงการดำเนินการอย่างไร และมีหลักฐานใดรองรับ ตัวอย่างหลักฐานอาจเป็นบันทึกการตรวจ ภาพถ่าย เอกสารอนุมัติ หรือเอกสารจากผู้เกี่ยวข้อง ทั้งนี้ต้องเลือกตามมาตรการของโครงการจริง

การเขียนเพียงว่า “ดำเนินการแล้ว” โดยไม่เชื่อมกับสถานที่ เวลา ผู้รับผิดชอบ และหลักฐาน อาจไม่เพียงพอสำหรับการควบคุมภายใน แม้รูปแบบการนำเสนออย่างเป็นทางการต้องยึดหลักเกณฑ์ของหน่วยงานและโครงการก็ตาม

ผลการติดตามตรวจสอบคุณภาพสิ่งแวดล้อม

ประเภทข้อมูลที่ต้องติดตามอาจเกี่ยวข้องกับคุณภาพอากาศ น้ำ เสียง การจราจร หรือประเด็นอื่น แต่ไม่ใช่ทุกโครงการจะใช้รายการ จุดตรวจ พารามิเตอร์ และความถี่เดียวกัน เจ้าของโครงการต้องย้อนกลับไปตรวจมาตรการและเงื่อนไขฉบับที่ใช้จริงก่อนกำหนดแผนตรวจ

ผลตรวจควรถูกจัดเก็บพร้อมข้อมูลประกอบที่ทำให้ตรวจสอบย้อนหลังได้ และควรมีผู้รับผิดชอบติดตามเมื่อพบค่าหรือสถานการณ์ที่ต้องพิจารณาต่อ ไม่ควรแยกผลตรวจออกจากระบบบริหารประเด็นของโครงการ

ปัญหา อุปสรรค และการแก้ไข

หากมาตรการใดยังดำเนินการไม่ครบ พบข้อจำกัด หรือมีสภาพโครงการเปลี่ยนไปจากข้อมูลเดิม เจ้าของควรมองเห็นประเด็นนั้นตั้งแต่เกิด พร้อมผู้รับผิดชอบ แนวทางดำเนินการ และหลักฐานการปิดประเด็น

สำหรับการเปลี่ยนแปลงที่อาจกระทบรายละเอียดหรือมาตรการซึ่งได้รับความเห็นชอบ ควรให้ผู้เชี่ยวชาญตรวจข้อกำหนดและประสานหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนดำเนินการ ไม่ควรสรุปเองว่าการเปลี่ยนแปลงนั้นไม่มีผลต่อ EIA

เจ้าของโครงการควรวางระบบ EIA Monitoring อย่างไร

ระบบติดตามที่ดีควรเริ่มจากข้อกำหนดจริง แล้วเชื่อมไปถึงคน งาน เวลา และหลักฐานตามลำดับ

รวบรวมมาตรการและเงื่อนไขฉบับที่ใช้กับโครงการ: ตรวจรายงาน EIA ที่ได้รับความเห็นชอบ หนังสือหรือเงื่อนไขที่เกี่ยวข้อง และการเปลี่ยนแปลงที่ได้รับการพิจารณาแล้ว เพื่อให้ทีมอ้างอิงเอกสารชุดเดียวกัน
แปลงมาตรการเป็นงานและกำหนดผู้รับผิดชอบ: แยกว่าใครเป็นผู้ดำเนินการ ใครจัดเตรียมข้อมูล ใครตรวจทาน และใครมีอำนาจตัดสินใจเมื่อพบปัญหา
วางรอบติดตาม จุดตรวจ วิธีตรวจ และหลักฐาน: กำหนดตามข้อความในมาตรการและข้อกำหนดเฉพาะ หลีกเลี่ยงการใช้รอบมาตรฐานจากความคุ้นเคยโดยไม่ตรวจเอกสาร
ตรวจช่องว่างระหว่างข้อกำหนด เอกสาร และหน้างาน: เปรียบเทียบสิ่งที่ควรเกิดกับสภาพจริงเป็นระยะ เพื่อให้แก้ไขได้ระหว่างรอบงาน ไม่ใช่เมื่อเริ่มจัดทำรายงาน
ติดตามการแก้ไขและเตรียมรายงาน: บันทึกประเด็นค้าง ผู้รับผิดชอบ กำหนดแล้วเสร็จ และหลักฐานปิดงาน ก่อนรวบรวมข้อมูลตามรูปแบบและวิธีการยื่นที่ใช้ในขณะนั้น

หลักคิดนี้ใกล้เคียงกับการทำ รายงานประจำสัปดาห์และรายเดือนของโครงการก่อสร้าง คือเจ้าของไม่ควรเห็นเพียงกิจกรรมที่ผ่านมา แต่ต้องเห็นสถานะจริง ประเด็นที่ต้องตัดสินใจ และสิ่งที่จะเกิดขึ้นต่อไป

EIA Monitoring Control Checklist ที่เจ้าของใช้ประชุมได้

ตารางต่อไปนี้เป็น โครงสร้างสำหรับควบคุมและประชุมภายในโครงการ ไม่ใช่แบบรายงานตามกฎหมาย และไม่ใช้แทนมาตรการหรือเงื่อนไขเฉพาะของโครงการ

หัวข้อติดตาม	คำถามที่เจ้าของควรเห็นคำตอบ
มาตรการอ้างอิง	ข้อกำหนดมาจากเอกสาร ฉบับ และข้อใด
ระยะและพื้นที่	ใช้ในช่วงก่อสร้างหรือดำเนินโครงการ และครอบคลุมพื้นที่ใด
ผู้รับผิดชอบ	ใครดำเนินการ ใครจัดข้อมูล ใครตรวจทาน
รอบติดตาม	ต้องดำเนินการหรือตรวจตามความถี่ใด และกำหนดครั้งถัดไปเมื่อไร
วิธีติดตาม	ใช้การตรวจหน้างาน การตรวจวัด การทบทวนเอกสาร หรือวิธีใด
หลักฐาน	ต้องมีภาพถ่าย บันทึก ผลตรวจ หรือเอกสารรับรองอะไรบ้าง
สถานะ	ยังไม่เริ่ม กำลังดำเนินการ รอตรวจทาน หรือปิดแล้ว
ประเด็นค้าง	ปัญหาคืออะไร กระทบมาตรการหรือกำหนดงานส่วนใด
Corrective Action	ใครต้องแก้ไข ภายในเมื่อไร และใช้อะไรยืนยันการปิดประเด็น

ประโยชน์ของตารางนี้คือทำให้มาตรการไม่ถูกแยกออกจากการบริหารโครงการ เจ้าของสามารถนำประเด็นค้างเข้าสู่การประชุม ติดตามผู้รับผิดชอบ และตรวจหลักฐานได้จากข้อมูลชุดเดียวกัน

ใครเกี่ยวข้องกับ EIA Monitoring บ้าง

บทบาทจริงต้องอ้างอิงกฎหมาย เงื่อนไข สัญญา และโครงสร้างของแต่ละโครงการ ตารางนี้จึงเป็นเพียงกรอบสำหรับจัด Responsibility Matrix เบื้องต้น

ผู้เกี่ยวข้อง	บทบาทที่ควรกำหนดให้ชัดในระบบโครงการ
เจ้าของโครงการหรือผู้รับผิดชอบตามข้อกำหนด	กำกับภาพรวม จัดสรรทรัพยากร และตัดสินใจในประเด็นสำคัญ
ทีมบริหารโครงการ	ประสานแผน ติดตามสถานะ รวบรวมประเด็นค้าง และรายงานต่อเจ้าของตามขอบเขตงาน
ผู้รับเหมาและผู้ปฏิบัติงาน	ปฏิบัติตามมาตรการในส่วนที่ได้รับมอบหมาย และส่งหลักฐานตามระบบที่กำหนด
ผู้จัดทำรายงาน	จัดทำหรือรวบรวมรายงานตามขอบเขตที่ได้รับมอบหมายและข้อกำหนดที่เกี่ยวข้อง
ผู้ตรวจวัดหรือห้องปฏิบัติการ	ดำเนินการตรวจวัดในส่วนที่เกี่ยวข้องตามวิธีและคุณสมบัติที่ข้อกำหนดระบุ

คำว่า “ผู้รับผิดชอบ” ไม่ควรถูกใช้แบบกว้างจนไม่มีใครเป็นเจ้าของงาน แต่ละมาตรการควรระบุทั้งผู้ดำเนินการ ผู้ตรวจทาน และผู้ตัดสินใจให้เหมาะกับโครงสร้างโครงการ

5 สัญญาณเตือนว่าระบบติดตามยังไม่พร้อม

ไม่มีเจ้าของงานรายมาตรการ: ทุกฝ่ายทราบว่าต้องทำ แต่ไม่มีชื่อผู้รับผิดชอบและกำหนดเวลา
หลักฐานกระจัดกระจาย: ภาพถ่าย ผลตรวจ และเอกสารอยู่หลายช่องทางจนเชื่อมกลับไปยังมาตรการไม่ได้
รายงานไม่ตรงกับสภาพหน้างาน: ข้อความในรายงานอธิบายการดำเนินการที่ทีมหน้างานยืนยันหรือแสดงหลักฐานไม่ได้
ประเด็นค้างไม่มีการปิดงาน: พบปัญหาแล้ว แต่ไม่มี Corrective Action ผู้รับผิดชอบ หรือหลักฐานตรวจซ้ำ
การเปลี่ยนแปลงโครงการไม่ถูกเชื่อมกับมาตรการเดิม: แบบ วิธีทำงาน หรือรายละเอียดโครงการเปลี่ยน แต่ไม่มีการตรวจว่ากระทบข้อกำหนดใด

สัญญาณเหล่านี้ไม่ได้แปลว่าโครงการผิดกฎหมายโดยอัตโนมัติ แต่บอกว่าระบบข้อมูลยังไม่พร้อมให้เจ้าของควบคุมความเสี่ยงและยืนยันการดำเนินงานได้อย่างมีประสิทธิภาพ

ที่ปรึกษาบริหารโครงการช่วยให้เจ้าของเห็นภาพเดียวกันได้อย่างไร

ในโครงการที่มีหลายฝ่าย ข้อมูลด้านสิ่งแวดล้อมอาจเชื่อมกับแผนงานก่อสร้าง การเข้าพื้นที่ ผู้รับเหมา งานระบบ และการตัดสินใจของเจ้าของ การมีระบบประสานงานที่ชัดเจนช่วยให้มาตรการไม่หลุดออกจากกิจกรรมหลักของโครงการ

บริษัทที่ปรึกษาก่อสร้าง สามารถช่วยเจ้าของวางโครงติดตาม ประสานผู้เกี่ยวข้อง ตรวจสถานะหลักฐาน และนำประเด็นค้างเข้าสู่ระบบรายงานตามขอบเขตที่ตกลงกัน อย่างไรก็ตาม บทบาทนี้ไม่เท่ากับการเป็นผู้รับรองทางกฎหมาย ผู้ตรวจวัด หรือผู้จัดทำรายงาน Monitor ในทุกโครงการ ต้องตรวจคุณสมบัติและขอบเขตบริการแยกกัน

หัวใจสำคัญจึงไม่ใช่การมีเอกสารจำนวนมาก แต่คือการทำให้เจ้าของเห็นว่า มาตรการใดต้องทำ ใครกำลังรับผิดชอบ หลักฐานอยู่ที่ไหน และประเด็นใดยังต้องตัดสินใจ ก่อนที่ช่องว่างเล็ก ๆ จะกลายเป็นงานเร่งในช่วงจัดทำรายงาน

คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับ EIA Monitoring

EIA กับ EIA Monitoring ต่างกันอย่างไร

EIA ใช้ศึกษาและประเมินผลกระทบของโครงการ พร้อมกำหนดมาตรการที่เกี่ยวข้อง ส่วน EIA Monitoring ใช้ติดตามและรายงานว่ามาตรการเหล่านั้นถูกนำไปปฏิบัติอย่างไร มีผลตรวจวัดหรือหลักฐานอะไร และมีปัญหาที่ต้องแก้ไขหรือไม่

ใครมีหน้าที่จัดทำและยื่นรายงาน Monitor

สผ. อ้างถึงผู้ดำเนินการหรือผู้ขออนุญาตในฐานะผู้ที่ต้องจัดทำรายงานเมื่อได้รับอนุญาตให้ดำเนินโครงการหรือกิจการแล้ว ส่วนผู้จัดทำ ผู้ยื่น และผู้รับผิดชอบข้อมูลในทางปฏิบัติต้องตรวจจากหลักเกณฑ์ ระบบมอบหมายสิทธิ เงื่อนไขอนุญาต และการจัดทีมของโครงการนั้น

EIA Monitoring ต้องจัดทำบ่อยแค่ไหน

มาตรา 51/5 กำหนดให้จัดทำรายงานผลการปฏิบัติตามมาตรการอย่างน้อยปีละหนึ่งครั้ง แต่ความถี่ของการตรวจวัด รอบรวบรวมข้อมูล และกำหนดส่งที่ใช้จริงอาจละเอียดกว่านั้น เจ้าของต้องตรวจมาตรการในรายงาน EIA ที่ได้รับความเห็นชอบ เงื่อนไขอนุญาต ประเภทโครงการ และประกาศหรือแนวทางที่มีผลใช้ในขณะนั้น

ตรวจสอบรายงาน Monitor ของโครงการได้ที่ไหน

Smart EIA Plus มีหน้าฐานข้อมูลรายงาน Monitor ซึ่งค้นหาได้ด้วยข้อมูลอย่างชื่อโครงการ ชื่อเจ้าของโครงการ เลขที่รายงาน และช่วงวันที่ ทั้งนี้ขอบเขตข้อมูลที่แสดงและสถานะของรายการควรตรวจจากระบบโดยตรง

หากรายละเอียดโครงการเปลี่ยนจากรายงาน EIA เดิมควรทำอย่างไร

ควรตรวจว่าการเปลี่ยนแปลงเกี่ยวข้องกับรายละเอียดหรือมาตรการที่ได้รับความเห็นชอบหรือไม่ แล้วให้ผู้เชี่ยวชาญด้านสิ่งแวดล้อมและกฎหมายที่เกี่ยวข้องประเมินขั้นตอน พร้อมประสานหน่วยงานผู้มีอำนาจก่อนดำเนินการเมื่อจำเป็น ไม่ควรใช้บทความทั่วไปแทนการพิจารณาเอกสารของโครงการ